20.4.10

Miranda

- Anton, stás buono?
- Buono! I tu?
- Tamien sien nobidade!
- I la família, toda rija?
- Tamien, sien peligro: naide quier morrer.
- Baia! Baia! Pus anton más bal!
- I donde benes?
- Bengo de Miranda.
La cumbersa passou-se al pie de mi. Era la sigunda ou terceira beç que me acordaba de oubir falar na Miranda.
Puls modos debie tratar-se d’ua tierra amportante, eilhi para aqueilhes lhados.
Yá doutra feita tenie oubido amentar na “repartiçon de Miranda” adonde se falaba grabe ou fidalgo, al cuntrairo de la nuossa fala más simpres i por esso me parecie más natural!
- Gustaba de ber a Miranda! Dizen que ye cidade! Aposte que ye guapa!...
- Nien por esso! Si ua cidade, assi… más ou menos – atalhou miu tiu: - Tu yá biste la bila spanhola de Alcanhiças?
- Bi, no die de ls touros. Ten ua praça no meio i uas casas altas cun barandas i un pequeinho jardin a la antrada.
- Pus por ende yá sacas ua eideia! Miranda nien chega al rastro de Alcanhiças.
- Alcanhiças bal muito más – acrecentou mie tie. Ten moaige, quemércios i letecidade de nuite.
- Se tirarmos la sé a Miranda, aton tamien te dou rezon – amentou alguien de l munton. Mirai que la Sé ye cousa amportante. Aposto que nien Lisboua ou l Porto cuntan c’ua eigreija tás guapa!
- La Sé acá para mi ten ua cousa digna de aprécio, i que bal la pena: aqueilha carranca que sustén “ ls uorganos”.
- Á! “ls uorganos” cumo tocában bien quando, yá bai para uns anhos – dás fé Marie? – se ourganizou la prociçon de las Nuossas Senhoras de l cunceilho a pedir chuba. Oubírun-se trompetas por toda la cidade.
- Dou fé mui bien. Chobiu tanto que demoremos trés dies sien tornar, que nun se rumpie puls caminos.
- Mirai! Tanta era l’auga!
Esta cumbersa passou-se no cerrado de las Chanas nun die de l més de San Juan quando fumos a cargar feno! Miranda quedaba para aqueilhes lhados.
Ora iou cuincie cumo dixe, Alcanhiças. Truxe d’alhá muitos jornales cun retratos que espetei na cabeceira de la cama.
Truxe tapones feitos a máquina i lhatas screbidas, lhatas de escabeche i pelotas de caramelos presas nun eilástico!
Mas de Miranda… yá bieno dalgua cousa buona?
.     Si, de Miranda
.     benien las licéncias
.     benien las pagadas
.     i ls manifestos;
.     benien las guias pa ls animales
.     i las chapas pa ls carros;
.     las suortes pa ls moços
.     i las taxas i las cadernetas;
.     benien ls acusos, cuntribuiçoes i multas;
.     einfantários i transmissiones;
.     benien ls registros: sisas, décimas;
.     relaxes
.     i ls juros de demora.
Moras que amargan que nien brunhos berdes. I l probe diabro que tebir l gusto de quemer pus que aguante.
Ora todo esto se pagaba puls uolhos de la cara!
Benie por fin la temida Guarda Republicana.
Ls garoticos rotos, al bé-la scundien-se an casa ou atrás de las saias de la mai.
Las ties parában cul feixe, ou de cántaro na mano, quando benien de la fuonte. Pasmaban-se a mirar sérias, al bé-la atrabessar ancuiraciada, relhuziente, oinipotiente.
L lhabrador no die marcado, chobisse, nebasse ou fazisse sol, tomaba de la burra arracionada arresignada cumpanheira de biaije, la buona jumenta que çpensaba licenças, i el alhá percorrie, a cabalho, trés, quatro léguas puxadas… até Miranda!
A la nuite regressaba culs bolsos bazios mas libre, libre para outra i semelhantes.
Lhieban-mos todo, mal mos deixan çton para mercar: ua camisa, ua bara de pardo, ua saca de guano; i uns lharegos quein chega a eilhes? Todo comen esses de Miranda, todo lhieba sumiço.
- Houbo un chabasco de lhéngua amprudiente i torpe que se astrebiu a falar cumo pensaba no jerico i lhougo quemiu pula maquila gorda: ye natural!
- Bien feita! – dezien-le ls outros – quien te manda ser fáto nien torpe. Cun esses de uolho guicho debe de se ousar respeito i eiducaçon. Se nó, cadena!
I la lhibardade ye tan guapa! Nó, que la lhibardade, senhor, ye mui guapa!
Miranda nó! Cumo poderie ser guapa ua cidade, cun mil habitantes, donde mos chega todo esto?
De Alcanhiças, al menos, para alhá de tapones i albarcas, de cacharros i caramelos chega-mos algo de buono! Las panas de cuntrabando, por eisemplo, trocadas por farrapos.
I ambuolto chegórun eideias abançadas cun demónio na barriga que apuis stouran na más sangrenta reboluçon, que las Spanhas nunca biran.
Dezien: quien quier çapatos, bai al çapateiro que los dá de graça. Quien quier ua jaqueta ou calças nuobas, eirá al alfaiate, ua reilha, al ferreiro, un remédio al boticário. Todos dan, todos trabalhan i naide paga. La Spanha bai a tornar-se un paraiso, portuguesitos!
Beni a ber! I quien quejir acender un cigarro na paç i assossego i amor de la família? Si, aton que baia para ls einfiernos de Belzebu que l deia lhume! Arrespundiran ls nuossos. Até esto mos chegaba de la assossegada bila de Alcanhiças, cuincida, na stória de ls purmeiros reis, puls tratados de paç. Até esto d’alhá mos benie (l que amostra que siempre para delantre ye l progresso).
De Miranda!... quei?
Un die chegou a la puorta de la scuola un fidalgote mui angurbatado, a cabalho, nua potra.
Nós jogábamos a la segurielha culs piones.
El sien se abaixar preguntou: -por favor, dizia-me onde fica a casa tal?
Matracas, mui lampeiro, sien perder la lhaçada arrespundiu, acenhando: - “par’ende”.
- Obrigado! Bocé anda aqui nesta scola?
- Ando!
- Na quarta classe?
- Si.
- E já encontrou alguma vez nos livros de leitura: “par’ende”?!!!
- Se soubisse nun bos tenie andicado! Estes de Miranda!... Solo mos trazen esto. Fizo zolar l pion i cuntinou jogando.

... ten cuntinuaçon ...
José Francisco Fernandes - Padre Zé
01 de Febreiro de 1962

Lhienda (Naso) - II

La lhienda de l crestiano i de l mouro-Naso

18.4.10

Pa la Romarie

- Atón, siempre se bai al Naso.
- Inda stamos a ber. I tu?
- Para dezir la berdade, tamien inda nun sei. Bé-lo ende que si, ou bé-lo ende que nó!
- Mas a la feira bás?
- Percisaba de ir, percisaba, mas cume nun tengo nada para bender, nien denheiro para mercar… quedaremos assi! Se nó repara: die seis ye feira de ls burros (claro, salbo seia). Die siete, la de las bacas. Die uito, de la giente. Agora cume faltan las patacas!..
- Atón bai no die seis!...
- Nó, que nun tengo alhá parientes desses. Irei, se fur, no die uito; talbeç inda arrange quien me deia ua posta de bitela i, cun uns copos deiqui i deilhi … yá nun cuorre mal!
- Nesse causo, á! Home, fazemos sociedade i bamos juntos.
- Atón bamos!
Esta cumbersa passaba-se an fins de Agosto, nun lhugar assossegado de l nordeste stramuntano.
Naso ye nessas paraiges ua palabra, animadora, mui asparcida culs prémios que se dan a ls ninos por studar las liçones. Para muitos outros, Naso ye un acalmador cumo pírulas preciosas apuis dun grande trabalho de nuite. Acabórun las lhimpas, l cobradeiro de cabeças. Que çcanso!
Ir an romarie a la Senhora de l Naso, bejitar l santuairo, i oubir l sermon, ber las capielhas al redor i las nobidades de la feira, sintar-se de qualquiera maneira a la selombra dun freixo ou dun carbalho ou de l mesmo santuairo, sacar de la merenda: un galho assado, un chouriço mirandés, arregá-lo cun bino agre que mata la sede dun golo; oubir i admirar dues bandas a tocar al dzafio que até fazen poular i a la nuite l arraial cul foguetes de lhágrimas, que alumian léguas al redor; falar cun parientes de loinge, oubir i trocar las amboras; ber modas, gientes, questumes, todo esto que se chama romarie de l Naso pon las cabeças moças nun remolino boubo. I atrás de ls moços alhá ban tamien ls homes sérios i ls bielhos de pierna coxa a dous passos de l barranco. Montan na burra i, ála! A la romarie. La romarie sastifai todos ls gustos i eidades. Eilhes, ls romeiros bénen chegando de loinge, de todos ls lhados, cobiertos de puolo, de las grandes caminadas. Usan de todos ls stransportes, dzde l moderno altemoble a la camioneta de carga i al atrelado i dzde l bíblico jumento até l carro de S. Francisco, l más ousado que son ls dous pies.
- Á mai! deixai-me ir al arraial!
- Nun te deixo ir.
- Deixai-me ir a la fiesta.
- A la fiesta iremos juntos se tu fazires eisame.
Fui.
L Santuairo alhebanta-se nun sierro al abilado, boleado que ten de cumprido alguns quilontros por un meio más ou menos de lhargo i que, na direçón norte sul debide las freguesies de la Pruoba i Zenízio mirando a la esquierda ou poniente l lhugar de la Speciosa. Pruoba i Speciosa fazírun de l santuairo an tiempos idos, un meio de zangas, tebírun lhuitas sérias pula sue posse, pul que tubo que se meter la outeridade. No final la Pruoba por ser maior, siempre lhebou de bencida, mangou: stranportou l marron cinquenta metros para lhá de la eigreija i, cun grandes festanças eilhi mesmo celebrou la bitoriosa façanha, la maior de la stória de l bielho lhugar. Stou portanto nas marras de la Pruoba, na lhinha que debide las ourrietas de l Frezno i de l Angueira. De l punto más alto çcubre-se un panorama grandioso i respira-se un aire lebíssimo que parece benir de l cielo clarico i azul; perde-se la bista nos diçtantes hourizontes formados nas sierras afumadas i andçtintas. Mira al loinge las sierras de Nogueira, Bornes, Montesinho, i Culuebra na Spanha, cubierta de niebe.
Para cá deste grande redundel alhebantan-se cabeços arredundados, a ls quadros de monte i lhaboura scaldante, cun restrolhos amarelhentos, requeimados de l sol. Eiqui i eilhi, loinge nas ourrietas fondas, muntones de casório antre manhuços de berdura a dá-le selombra. L freixo, l carbalho i carrasco cobran la monotonie eiremítica de las praineiras i lhadeiras, adoçando-la de matizes bariantes, d’ua risica reserbada. Por esso la giente ye tamien reserbada. A norte a atrabessar, la sierra de la raia ou Cicuiro cula capelhica de la Senhora de la Lhuç no punto más alto, sobranceira a Leon.
Senhora de la Lhuç, Senhora de l Naso i Senhora de la Sierra son, no dezir de l pobo, trés armanas bien dadas d’antre las outras bezinas, al todo siete que cronan ls cabeços de la grande redundeza.
No die uito de Setembro las buonas armanas alegran-se i alegran ls montes de fiesta: cumbersan uas pa las outras cun lhágrimas relhuzientes de arraial.
Ye guapa esta armandade! I nós sous filhos bamos cun fé a assestir a la cumbersa santa de la tierra cul cielo, nesta nuite de santa Birge renacida.
- Yá dixe: nun bás al arraial. Solo te deixo ir a la fiesta, se fazires l eisame.
- Diç que l Sr. Bispo de Bregáncia quier acabar cul arraial no Naso.
- I nun farie nada mal. Andan ls garotos atrás de las canhas de ls foguetes i quantas bezes eilhes stouran nas manos, cume iou yá bi. Ten habido desordes nessa nuite de stróina, zgrácias que nun se scríben. Nun farie nada mal se acabasse.
- I que ten que ber l Sr. Bispo cul arraial. L pobo quier-se adebertir.
Apuis na fiesta, alhá haberá quein cumpra las sues promessas, dando buoltas de joeilhos, al redor de la eigreija cun alqueires de centeno a las cuostas. Hai missas, oufícios, cunfissiones a la farta. Mas deixai: N. Senhora quier alegrie. Deixai.
- Pus si, nesse antretiempo l arraial que dantes se fazie na nuite de siete para uito, passou a fazer-se de uito para nuobe.
- I cun esso?
- Perdiu muito!
- Outros dizen que nun perdiu nada!
- Seia cumo fur.
- Nun bás al arraial yá te dixe, mas solo a la fiesta.
Iou staba radiante, nesse die. Nien sentie l cansácio. Cun uito çtones atados no lhenço, no bolso falso de la jaqueta (nun ls baia a perder ou alguien inda me ls roube) dei buolta al terreiro, para ber las nobidades, la chamada feira de ls homes. Que antuolhadas ubas queloradas i brebas de Sendin eiqui nesta tienda. Naqueilha más alhá licores dourados; i la ruodra de la fertuna (de la zgrácia tantas bezes, cunsante)… Nó, debo poupar ls çtones pal die anteiro i inda oufrecer a la Senhora, i mercar arrebuçados i porbar de la balanciga i de las ubas i de ls licores. Han de chegar. Mas se iou jogasse naqueilha ruodra de la fertuna, aqueilha faquita de meia lhuna fazie-me proua… i jeito. Bou-me solo a arrimar.
Repican las campanas an fiesta. Entro no santuairo spacioso, antes que se incha de giente a ls ancuntrones. Lhougo a la puorta de l lhado squierdo, beio retratada la lhienda de l crestiano i de l mouro de que tantas bezes oubi falar an pequeinho. Alhá stá l moumetano façanhudo de cemitarra ira dreita.
Nos tiempos de la recunquista un mouro apresou un crestiano. Metiu-lo nua arca apeado de pies i manos; apuis puso-se a camino cun el nua carroça, para tierras de mourarie. L crestiano rezou, rezou muito i fizo promessas. Pormetiu fazer un santuairo a la Rainha Celeste, se l balisse i junto abrir un poço para matar la sede a ls pelegrinos. L mouro sintado na arca, drumiu-se, perdiu-se i, quando se acordou oubiu ua doce melodie de campanas dztantes, a tocar.
- Crestiano, pregunta alborotado – crestiano que stás andrento dessa arca, di-me se na tue tierra hai cincerros. Querie dezir campanas.
- Hai, si. I tocan tal i qual cumo estes.
- Pus se na tue tierra hai cincerros, an tue tierra antramos.
Trocórun-se ls papeles. L mouro passou deilhi por delantre a catibo de l crestiano, este alhebantou l santuairo naquel mesmo lhugar de las campanas i oubrigou l anfiel, scrabo, a abrir ua lhagona pa ls animales i abrir pa ls homes un poço tan fondo, trinta ou quarenta metros até achar auga. Auga fresquita na secura de l sierro, nunca se acaba: l copo a çton. Tantas bezes porbei deilha. Tantas bezes me sintei nos resguardos de l poço feitos de cantarie. Deilhi scuitei ls fados de la tentaçon, cantados al dzafio antre un nano de dous palmos a las cuostas dun latagon i un fadista, de ls lhados de Palaçuolo. Quaije todos acudien pul nano i acentuaban cun risicas ls sainetes de caçoada jogada dun pal outro. A ber cual de ls dous purmeiro se calha. Tamien gustaba de saber! Horas i horas a filo, al sonido dedelhado de guitarra ou gaita de beiços, ls trobadores de fado, pegan na deixa i a las bezes na rima, truocen a sou modo mas nun cobran.
Alhá stourou un foguete. Sal la prociçon. Las bandas de Chacim Eizeda ou Miranda marcan l andamento deboto, solo anterrumpido pul repetido restralhar de l fuogo. Gordos animales i béstias reles golfiadas de la pirotécnica nabegan arrastrados pul aire i la garotada, deiqui i deilhi, cuorre a siete pies a alcançar l troféu daqueilha zoologie de l aire, ye un de ls ancantos que abaixan crecendo i sbaziando fumo ls quales se sparrufan nas touças i se çfázen an papel quelorido. Buonos artistas esses bianenses.
L juntouro afoga, no santuairo i nas capielhas ye neçairo abrir camino, furar la sebe houmana para passar ou salir. Ls moços de lhugares defrentes repican las campanas a cuncurso. Quien eirá a ganhar?
Ls ritmos açuceden-se atressacan-se suobre bincen-se. Conheço mui bien quien tubo la honra de l sigundo lhugar. Usou an carreira todos ls ritmos, de preferéncia l binário, ambulbiu, trocou, fizo ls creciendos i ralintamientos, ls çcansos i ls rumpantes, fuortes i pianos, atirou pa ls aires ua chuba de harmonie a las óndias, ora assossegadas ora an tempestade, ora cun assento i a prepósito cume a marcar un pensamiento, l que espremie culas notas grabes na dreita anquanto cula squierda poulaba nun baile cuntento.
Antretanto ls mius uito çtones acá tlincan inda. Bou a fazer la fiesta. Darei dalguns a la Senhora an troca dun retrato para poner no chapéu para que, a la tardechica quando buolba todos puodan dezir: bem de l Naso. La Senhora quedará cuntenta. Tem l manto azul de tamanho más que natural todo acolchonado de notas lisas. Guarda nas tulhas muolas de pan: trigo i centeno. Tem propiedades rendosas: lhameiras, cortinas i lotes.
Mas an paga quanta alegrie i abundáncia çtribui puls sous filhos desta region stramuntana. Léguas i léguas al redor, até na Spanha, quien nun conhece la Senhora de l Naso? Quien nun tem un retrato puosto a la cabeceira. Eilha ye médica de ls alredores, adonde outro nun hai nun raio de bárias léguas ye adbogada i rainha nuossa. Cuntenta-se tan solo cula gratidon de ls sous filhos, alguas smolas i debuçones manada fé no çcutida ( mas talbeç nien siempre sclarecida) dun pobo houmilde, dun pobo sufredor i buono que La i tembra cun afeto filial.
Adeus Senhora de l Naso, se tubir salude, pal anho tornarei.

José Francisco Fernandes – Padre Zé
Porto, 9 de Dezembre de 1961

15.4.10

L Galhinácio de Matracas

Senhor Pursor, nós beniemos a pedir licença para l oufrecer un galho an die de “deimingo gordo”. Era l questume de todos. L Senhor Pursor marmurou un: “nó, oubrigado” que nós traduzimos cumo un si. No “deimingo gordo” pula manhana, stábamos todos al pie de la scuola. Que cunsuolo! Ls lhibros nesse die nun pesaban i iou quaije me preguntaba se nun me tenerie anganhado antrando na sala sien cerrona al ombro. Nun me anganhei, nó. Matracas, eixecutor, yá eilhi staba a miu lhado a pedir-me l denheiro para acabar de pagar. Será neçairo cuntan que iou tenie l oufício de tesoureiro, ua spéce de menistro de las finanças aquel estudante.
Na chamada Moral ou Euducaçón Cíbica studórun-se ls menistérios. A mi tocou-me la pasta de las finanças. L galho staba anfitado pulas nuossas cumpanheiras, a primor, nó propiamente na casa de Matracas, mas acerca dun cabanhal, anriba d’ua padiola cubierta de rendas, lhaços, fitas. Faltaba mercar arrebuçados i stouretes para aquilho ser de arrebenta i nun quedar atrás de ls anhos atrasiados. Matracas alhá se ancargou de todo i nun perdiu. Corrimos l lhugar cume an prociçón, cul galho na padiola, pal Sr. Pursor. “Bombas” stourórun de las paredes i altos, dun i doutro lhado, cun grandes bózios. Gastou-se nesto toda la manhana, sien priessas. Priessas naqueilha eidade? Para quei se la bida era tan cumprida! Cheguemos por fin a la scuola. L Sr. Pursor aguardaba-mos cuntento. Mandou çtribuir bolhos i arrebuçados i, nun me acordo bien, mas se nun me anganho, tamien licores. Quedaba-le caro. Iou guardei dous bolhos para mius armanicos i para maizica i chuchei dalguns arrebuçados cun gusto. Estes eran melhores que ls outros que mos daba aqueilha “nina de ls cinco uolhos” ou “santa luzia” que nós por fin çurripiemos i scundimos nua frincha. Eideia de Matracas. Hoije, nó, l Sr. Pursor staba quaise a rir, mas siempre mercedor i senhor de l sou lhugar.
Ampeçórun las trobas. Nabiças zdobrou un capacete de papel que spetou na cabeça até l quegote i puso-se a ancarreirar bersos i más bersos “àquelas penas bonitas, áquela crista bermelha, àquelas prumas douradas aquelas esporas de cabalheiros, etc., etc.
Por sue beç saliu-se Matracas, repentista i declamou repimponado un amprobiso de la sue cabeça i de l momento:
Este galo galharóç
Tem patas de retrós
Quando bai para o polheiro
Bai cantando para bós
Cantando – eimendei iou, cun palabras brandas, mas el ye que botou ua risa restralhada pul realismo einédito, ou melhor surrealismo anbersando un outro berbo que ampeça no mesmo sonido i que la decéncia i l respeito nun deixa que seia eiqui puosto. Arrematando: l galho de Matracas que nunca poderie dar uobos, darie qualquiera cousa menos poética cume sustantibos amprudientes. Andábamos an gramática a daprander ls graus i el tubo la feliç suorte de lhebar muita reguada de calcer ou seian bolhos para topar algua cousa neilhes. Brabo Matracas, brabíssimo. Çculpa que te diga: siempre saliste un brutico. Pus até mereciste ua cuonta i quedar na stória de ls galhinácios.
L galho nun iba cantando mas cagando.

José Francisco Fernandes – Padre Zé
26/11/1962

13.4.10

Raia

Alcídio Simprício Terrón Madureira, ou solo Madureira, era naquel tiempo un guarda fiscal de sous binte siete anhos guichos i mimosos. Usaba un bigotico de acento cincunflexo que abrie todo quando Terrón Madureira se arreganhaba a rir cumo un lhonas perdido. Tenie grácia l pándigo de l madureira.
Naquel tiempo quemandaba la caseta ou Quartel de la Raia un sigundo cabo que daba pul nome de Demingos Brandão, home sério de spessa bigoteira, antradote de eidade, dreito, statura mediana. Dambos eran quelorados. L cabo, daba sustento a ua grande família: tenie que anchir muitas bocas sien fondo que nun le dában tiempo a perder-se an cumbersas mofosas. A las bezes bie-se i deseaba-se. Botaba l serbício i andicaçones a prepósito, scalaba la patrulha: cumprie i ála, para casa. De passaige siempre, mas, botaba un dito sentencioso, ua grácia, un saludo i olé! Tenie an buona medida, cumo chefe, l don de la lei cuncenciosa. Era l que se chama un home de questumes, trabalhador, sien priessas, fino, abisado i respeitador i, a bien dezir tamien, senhor de l sou nariç i dar-se al respeito a toda la giente. Era bé-lo a passar a camino de la sue tierra, sítio adonde bibie, nó ralas bezes armado cun dues fogaças para matar la fome al ganado de filhos. Alhá bai l Sr. Demingos Brandão, cabo de la guarda fiscal.
Alcídio Simprício Terrón Madureira, si, na squina cuntraira, quedaba no quartel de plantón a ber las horas a passar?! Esso quedaba mas era la selombra del. Mal l cabo dzaparcie na lhomba, Madureira daba dous poulos, anfilaba l capote i toca para casa, noutro lhugar más loinge. Antes, tenie todo l cuidado de ancerrar bien las pitas que ls guardas tenien juntos i nun se çquecie de cuntar ls uobos para ua frejolada: pensaba antón, an quantos uobos habie tirado na raia.
Ei bai el a camino. Pie lebe galgueba l camino an meia hora, inda l cabo nun habie feito metade, yá l praça pisaba la soleira de la puorta i çfechaba ua graçola a quien purmeiro bisse ou fusse la tie ou la garota, ua pequerruchuca dzanquieta que inda andaba de gatas.
Buonos tiempos aqueilhes, poucas canseiras!
Meia fogaça de pán, por die, era más que bastante para andar alegre i tirar inda fuorças para, de nuite a la ida i benida, cantar puls caminos. Assi bencie l miedo que cunfessaba, agabando-se, nunca l tener bido.
- miedo de quei? De las buostas paradas? De la cruja ou bornaciego? De l semitério, de ls muortos? Iou? Nien de ls bibos!
Solo tengo miedo que me falte la fogaça i uns tragos de augardiente de manhana, pal desaiuno, i a las bezes l friu. Nó que eilhes ruoben.
Ye cierto que naqueilhas paraiges rondaban lhobos i estes storbeiros, medruncos de die, que até se scápan de ls berreios dun nino – cobardos – naqueilhas horas de la nuite, pulas ancruzelhadas, podien traer ua surpresa mui pouco agradable.
Storbeiros digo i brincalhones: si, porque la nuite fui feita por Dius, percisamente, pal lhobo se adbertir de qualquiera maneira i, cumo criatura que nun tem lhugar al sol, gozar al menos, a la lhuç de las streilhas, la sue lhibardade.
Parecen dues streilhas ls sous uolhos: i gela tanto! Aquel mirar. Toma de surpresa l caminante i acumpanha-lo a ua cierta lunjura, ora al lhado cumo un perro, ora atrás (óstias!) ora delantre. A las bezes dá-le la tuntura de parar, sintar-se no meio de l camino arreganhando la bocarra, cumo ua fóia, amostrando la dentuça afilada adonde sálen ls caneiros cumo facas de aço, relhamposas.
Coraige! Nesses sfregante nun bireis cuostas.
Aguantai-bos. Benci l miedo cun outro maior bien einebitable que serie l de fugir. Nien l aticeis. Amostrai solo que teneis sangre friu i pacéncia, mirai-lo de frente i boziai, até que sue real senhoria, juiç de la nuite, se resuolba a dzampedir la passaige l que fai cun aires de caçoada i bagaroso… que cuntrasta cun ls buossos nérbios todos an feixe, cumo nun feixe teneis pelos – assi cunfessaba Madureira i ye berdadeiro.
- Mas tu biste-lo?
- Más que ua beç: fareou-me i acumpanhou-me cume un perro de guarda. No purmeiro ramal, pouco sastifeito, anojado de la cumpanha, tube cuidado de l eibitar zbiando-me a la dreita pul camino que lhieba al lhugar de l nuosso cabo. Desse staba iou siguro que naqueilha hora drumie cume un animal. Atrabessei l lhugar julgando-me çafo. Mas de l outro lhado l animalaço torna-me a farear, eilhi al salir d’uas huortas. Berdade berdadeira, senti uns arrepelos cumo queluobras passar-me de alto a baixo. Se eilhi tebisse ua arma! Tenie-la deixado no quartel para que nun me pesasse. Mas apuis senti la falta de peso. Cun todo l lhobo ye cobardo i solo ataca ls más cobardos que el. Senti bien ganas de tornar para trás, senti, mas atón…
Esta cumbersa chegou a ls oubidos de l cabo.
- Á si! Pus deixa star, miu Madureira, que quien te bai a acaçar sou iou! Mas apuis pensou melhor: - Quedará zgraciado, probe diabo! Melhor deixá-lo. Tu nada biste, nada sabes.
Esta agora a tirar-le la meia fogaça de cada die.
Yá sabemos que Demingos Brandão gastaba dues fogaças bien pesadas. – I gustabas tu Brandão que alguien te salisse a camino i te las roubasse?
- Nun bi, tamien nun sei. Mas se l apanho cula mano no saco. Deilhi an delantre cuntentaba-se a acunselhar an giral: tino i muito tino, tento na miolheira porque… i nun adelantraba más.
Muito tento na bola tebimos nés todos, miu cabo – remorcou a retrucar l fala barato de Madureira – nós somos serbidores de l Stado ye bien que se saiba. Rica bida esta, cuntinou el palrando solo, passar l die sintado na sierra, a ber atrabessar las fromigas i ls cuntrabandistas gelados de miedo nos palheiros.
Naqueilha madrugada, Alcídio Simprício Terrón Madureira alhebantou-se al purmeiro cantar de l galho para tornar al quartel. Caminou rés-bés al lhado de la raia, por atalhos cuincidos, batendo l tacón. A un momentico parou afinando l oubido. Pareciu scuitar un sonido baixico nas touças i nun se anganhou. Cosiu-se culas urzeiras, parou la respiraçón i puso-se a spreita. Que será? Que nun será? Nisto oubiu algo loinge bozes de giente. Eran eilhes: ls cuntrabandistas. Lhougo eilhes. Se fussen fromigas. Que lhembráncia tebiran de se atrabessar no camino, i lhougo nas mies barbas… cun tanta lhargueza parende!... ouserba melhor i nota an purmeiro dous búltios de personas abançar de la touça guardando ua junta de buis. Un de ls homes torna atrás i salen más dous cun nuoba junta, outra i outra. Al todo quatro homes i quatro juntas de bacas. Parórun. Houbo un cunseilho brebe an boç baixa, a rematar l plano. Que fazer?
Nun clarón, Madureira androminou l sou.
Manos a la obra. Al menos un susto han de lhebar, para que saiban, dzabergonhados! De antre nós alguien tenerá que fugir. Apuso-se i ampeça bozeando: - Guardas, guardas eiqui! Á binte siete anda depriessa que tenemos taluda! Muda de boç i direçón: - Yá bou ende, yá bou miu cabo. – Á nobenta i seis pega tu dende. Agarra, agarra, á trinta i trés agarra. Nuoba boç, outro modo de falar noutra direçón: - Ende, ende, pega pega, nun ls deixes scapar. Á trinta i trés, á nobenta i seis cuorre atrás, binte siete. Á tratantes se ls apanho. Mira que scápan, cuorre, cuorre, apanha, apanha. Nun ls deixes, nun lhargues. Un quelóquio. A fazer baile, “Fala Barato” balie un squadrón. Para oumentar l resultado puso cantabouços a rebolcos na barreira. Ls retombos fantásticos acordaban la solidón de la nuite.
Alcídio Simprício Terrón Madureira quedou amo solico de l termo i de la boiada. Cum miedo de un cuontra ataque tocou las bacas apressiado nun sfregante puls touçones que solo el cuincie até de uolhos cerrados.
Culas demoras, clareou l die i nesse antretiempo chega l cabo Brandão al quartel i achou-lo sien naide.
Batiu a la puorta, berreou, dzatinou. Nada, l plantón habie deixado l posto solo.
- Pus miu guapo Madureira desta beç quedas sien pan que te zgrácio. L cabo a dezir esto, cincerico i Madureira arrebantá-le a ls uolhos, çaçamelando cula rica presa que nien l quartel tenie adonde la guardar. Bacas nun son pitas. Demingos Brandão arregalou ls uolhos coçou l bigote amboçou de boca abierta.
Pus claro, miu cabo. Atón achábades guapo un guarda cume iou, drumir repimpado na cama amerosa, rapaç nuobo eiqui no quartel i estes marmanjos destes cuntrabandistas a pisar na raia, para mos dar nas bentas. A mi? Nas bentas lhebórun eilhes! I fizo rir l sou cabo i quantos scuitórun. Screbiu-se l auto de apreensón i de la justeficaçón de serbício para çtino de la legalidade. Antrórun alguas crouas no bolso cul nome de eimelumentos. Mas este promenor ye claro nun cuntaba quando, cun grande stardalhaço l praça de la Caseta de la Raia Alcídio Simprício Terrón Madureira gababa las sues façanhas i las siete partidas que nunca fizo. L sigundo cabo Demingos Brandão, por buonos serbícios prestados a la Fazienda, fui promobido a purmeiro i an pouco tiempo reformado cun buona fuolha. Madureira al cuntrairo nunca saliu de marcar passo cume suldado de la guarda i dezie muitas bezes: naquel tiempo l cabo Brandão gastaba dues fogaças de pan por die i, iou fazie la fiesta cun meia. Agora el reformou-se, dou amprego a la famíla i chega-le meia i sou iou que gasto dues i nun me remedeio.
Beio-me para sacar ls pies de la lhama. I á! Marabilha quando me sinto assossegado i quando stou de plantón. Eiqui se ganha i eiqui se sume. Cume las bidas se demudan.


José Francisco Fernandes - Padre Zé
Porto, 17 de Deziembre de 1961

11.4.10

L Tonto

Alhá ben Tiu Leandro Calhau, tremelicando, cumponendo l sou caiato. Pies çcalços anchados, las roupas sfarrapadas amostran bien que nel secoran hai muito ls gustos de bibir. Las greinhas brancas an beneiro no quegote dán le ua parcença d’ua eidade abançada quando na berdade Tiu Leandro mal ampeça a baixar la cuosta … de la bida.
La garotada parou de pinotear, de repente i ampeçou a segredar: - L tonto! Mira l tonto, l tonto! …
Tiu Leandro Calhau sintou-se nun cepo arredado de l mundo moço que le parecie un suonho a léguas i eirreal. Sorbiu ua malga de caldo que l apresentou al pie de la puorta Tie Cacilda i retomou l sou camino an frente.
- Mira l tonto! L tonto. La garotada seguie alhebantando la boç, atrás del. Tie Cacilda nun cunsegui quedar quieta i ralhou cun boç de mando:
- Garotos, que pouca bergonha? Nun sabeis tener respeito? Canalha? Malcriados!
Tiu Calhau dzaparciu na rebuolta i la garotada cuntinou no dibertimiento, a jogar l “caldeirico”, cumo antes! Cunsistie este jogo an poner ua guelhada no suolo i atirá-le cun outra i acertar. Quien fazisse resbalar esta sigunda más loinge, salie ganhador. An beç d’ua guelhada tamien podie ser ua caiata. I este era l causo.
Manuel Lé apartou-se de ls outros i chegou al pie de Tie Cacilda que questuraba a la soleira de la puorta. Eilha chena de bundade aporbeitou la oucasion para dar abisos:
- Para outra beç tomai fé, nun debeis de bos meter culs bielhos! I menos cun Tiu Calhau … el nun ye tonto, mas un home que muito sufriu!
I ampeçou a cuntar la cuonta.
An pouco rato la garotada se fui arrimando. Fazíran ruoda: uns de pie, outros sintados nos carcanhales, spinduraban-se ls beiços.
Tiu Antonho Juan, un bielho que eilhi habie acaçado l sol de la tarde, spechucou la mimória de la buona senhora, lembrando alguas passaiges. L Passado i l Presente falando al Feturo.
Tiu Leandro Calhau era un home de negócio, home bastante sério, feirante que andaba de tierra an tierra a bender cargas i a trocar centeno! Cun dues mulas, ála! Habie-se apegado a todo cunsante l tiempo. Bieno a necitar de denheiro i nun tubo melhor maneira de arranjá-lo, se nó trocando las mulas por dous burros balientes i recebie an pagas inda ua gorda maquila. Mas no die que fui a spurmentar ls jumentos, estes nun dóran, cume speraba, debida cuonta de l recado. atrancado no camino antre lhamas i silbas, Tiu Calhau dzasperou. Sentiu l sangre chubir a la cabeça, aguemitando pulas gorjas pulgas i carbalhos.
Quedou cume l cemacre!
Jurou i tresjurou que habie sido anganhado pul Granjo (assi se chamaba l parceiro de la troca). Aquel bandido! I que, ou se derramarie l cuntrato ou antón … Tán cierto cume iou ser Calhau … Eiqui ou se derrama ou tenemos-las putas. Bai a saber cun quien trata, bardino, traste, mala rés. I outros nomes assi.
Ralhoran ls dous, deziran quelobras i lhagartos i tropas i farrapos. Pintoran l diabo no lhugar. Mas l Granjo nun tornou atrás.
- Pus deixa star que …
Deilhi por delantre nunca más se faloran. Quedoran einemigos i cada cual seguie la sue bida. Tiu Calhau bendiu ls burros i mercou bacas. I deixou l negócio porque la cousa nun andaba.
L cielo habie l dado ua filha adorable la bundosa Malgarida que de pequeinha se fizo boieira, passando la bida pul termo, respirando l aire fresco que l trazie la cara quelorada.
Era manhana de la Ascençón quando se solta la “fuolha”. Bien sabeis que hai dues manos de arada, ua pa ls anhos pares i outra pa ls nones. Naquel anho de 1928 fabricaba-se la mano dreita para lhados de las Chanas i parlhi nun se podien lhebar ls animales até l die de la Ascençón. Nesse die soltou-se aton la “fuolha” ou couto cume l chaman. Repican-se las campanas, de manhana cedo, i todos ls boieiros, a l çpique, abriran la loija de ls animales, para chegar purmeiro. La pequeinha Malgarida acordou un cachico tarde. Espargie-se yá no aire ua música de sonidos de squilas i bozes de boieiros, ambuoltos cun rigaleijos. Passaban muntones cun fatos de deimingo pal termo de l couto. Malgarida, atrasiada, pegou l fardel. Chegou a la loija, puso la mano na aldraba de palo mas lhougo soltou un grito de susto, capaç de regelar la alma!
Hourrible! Un estiraçado no cabanhal, cobierto de ramalhos berdes. Arreculou tembrando i chamando por ajudas. Acudiu giente. Arrimoran-se. Nun hai anganho! L Granjo staba muorto cun seinhas no quegote.
- Acudi! Acudi! Matoran a Granjo. Tiu Calhau fui de ls purmeiros a chegar i a ber.
- Que galdromada agora esta! I lhougo al pie de la mie casa siempre se amanha cada ua! Creciu l ajuntamiento. Las bacas mandou-las soltar pal termo de la “fuolha” i Malgarida que caminasse atrás deilhas. Pensatibo, l coraçón an lhuito, anquanto la natureza i ls páixaros an fiesta alhá seguiu.
Naide tocou no muorto. Bieno l regidor i la guarda republicana, para alhebantar l auto i tirar l cadáber.
Quando Malgarida tornou, achou la casa dzerta i ierma. L pai staba preso.
Chorou, chorou mui ancunsolable. An todo l santo die sien quemer.
L juízio de l pai de Malgarida fizo-se de brebe i nun furan neçairas grandes probas. Todas eran teçtemunhas de que Tiu Calhau tenie repentes de génio! I ua lhéngua afilada. Robie ls fígados al más pintado que se l atrancasse no camino. Naide le las daba; nien l tuorto, nien l dreito. Ls dous nun falaban. L crime dou-se a las puortas de la loija. Al melhor nien tiempo tubo para arrastrar l muorto. Nien tiempo de se scapar. Quedou-se cun aire de spanto para nun criar çcunfianças. Esto dezie-se. Tan buono l Granjo. Un santo! … que mal poderie tener feito al sou algoç, mala béstia! Calhau! …
Todas las probas batiran ciertas. I, alhá bai! Binte siete anhos de degredo! I yá nun tornou a casa, nien sequiera para abraçar, pula última beç la filha adorada, cunsolá-la i dezir que staba einocente, cumo se matou de boziar no tribunal delantre de ls juízes i naide se ancreditou, naide l defendiu, que al menos eilha rezasse. Tornar a casa para quei. Nó, nun le doran esse cunsuolo a la delor tamanha antes de ambarcar pal degredo.
Agora Leandro Calhau ye cume se nun bibisse, bibe nua mazmorra i biste ua marca negra cul númaro 796.
Quein le quejir screbir, há de achá-lo na cadena de Lisboua, adonde, resignado, goza inda pouca lhibardade i çtrai l tiempo trabalhando de carpinteiro.
Mas quien hai ende que s’acorde del. Nien la filha tan sobressaltada. Nien sequiera essa a quien el deseaba eiducar i bé-la ua princesa. Passados dieç anhos, l preso recebiu ua carta deilha, la purmeira, a pedir permissión legal para se casar i cumponer la bida. Inda era menor d’eidade. L pai cula licença mandou-le ua maquila de denheiro de l sou nuobo oufício. Deseando-le que al menos fusse feliç i a terminar – “las bénçãos de Nuosso Senhor i de tue mai que tubo la suorte de bolar pal cielo antes de cuincer la mie dzdita, tu cubran i encaminen no bien”.
Passoran más dous anhos. Naide dada fé que no lhugar habie un home trabalhador i anfeliç chamado Leandro Calhau. Naide falaba nel i inda bien, porque çquecer ye tamien cousa buona quando Dius assi permite. Á! Pudissemos olbidar tanta cousa! Çquecido! Loinge de las bocas de l mundo! … Ningua lhéngua mala le muorde na honra cumo naqueilhes dies quando parece que l Cielo, i la Tierra i l Einfierno se ajuntóran cuontra el, de todos scunjurado.
Bendito seia l siléncio.
L Senhor Bispo de Bregáncia mandou pregar ua mission an toda la diocese, i bieno un missionário Jesuíta ambuolto de grande fama. Las personas ajuntoran-se aqueilhes dies, na eigreija, cume canhonas no redil.
Muitos que bidas habie, nun ponien alhá ls pies, ancantados de la fama ou talbeç de la grácia ou de la nobidade, furan tamien a oubir ls sermones. Era no fin de cena! Mas á! que sermones. Antraban pula alma até l coraçón. Nun cansaban. Ls pastores deixaban ls ganados pal benir a scuitar. Ls perros alhá se ancargarien de guardar las canhonas de l lhobo i esses nun precisiaban se nó de alimento de l cuorpo. Apareciu tamien, ambuolto na capa d’honras, un pastor que nunca habie puosto ls pies no sagrado, a nun ser naquel die quando recebiu las augas de l batismo. L Miguel de la Lhomba. Home seco i mal andonado, nariç de gabilan, gastaba ls anhos no termo metido cun el, loinge de las outras personas. Era l que se chamaba un bicho de l monte falando a las solas cun el.
- Tu hoije porqui?
- A gastar l tiempo.
- I l ganado?
- Stá a buono recado. Deixei-lo antregue a “farrusco” (era l perro).
- Pus bien haias; staba a stranhar: la purmeira beç que te beio por estes lhados.
- Nun me tengo perdido muito por estes sítios. Mas ls afazeres nien siempre deixan.
- Claro! Claro!
L missionairo naqueilha nuite falou de la cunfission i cuntou la parábola de l Filho Pródigo, tán guapa! Cunfessar ye desabafar. Todo mundo ten necidade de se abrir cun alguien para respiro de l’alma. Quantos, para achar paç chegan a cunfessar-se até a quien nun deben, a las árboles, a ls barrancos, até a ls própios einemigos, a las cartas, a ls jornales a las mulhieres de birtude ou sien eilha i al próprio juíç, Miguel de la Lhomba sentie todo esso por grande speriéncia. Ambaixo de la cotra dura de muntanhés, bulhie qualquiera cousa que nun l deixaba dromir assossegado, no eimbierno scuro an casa ou na cabanha. I nó de l friu. Se alta nuite boziaba al lhobo, a boca chena, ye que querie, l más de las bezes, tan solo resfolgar fondo, spantar un pantasma de lhuito que trazie andrento, na arca de l peito, cume un cuorbo, a rober no coraçón.
Ganhou coraige por fin.
… Sua Reberéncia Abade, stou arresolbido a todo. Bou a Miranda a declarar-me a las outeridades, para l librar. Fui iou! Quien matou porque la bítima me habie acusado. No momento de pagar la multa porque las mies canhonas habien saltado un cerrado, jurei de rábia, jurei que las pagarie caras. Aguardei muito tiempo. Él i Calhau anfadoran-se. Aton yá iou podie aguardar sien çcunfianças acuontra Granjo. I de causo pensado arrastrei-lo até la puorta daquel que ye einocente. Leandro Calhau ye einocente de la muorte daquel que fui sou einemigo. Meti-me pul monte cul ganado i naide pensou an mi. I mesmo assi nun me sinto assossegado. Que deberei fazer? Iou bou a la guarda, iou antrego-me i todo se resulbe!
- Armano, diç l sábio cura apuis de grande siléncio, antes de qualquiera resoluçon ye siempre buono pensar. L armano ye cierto, stá oubrigado an cuncéncia a çfazer l mal feito i librar l einocente, mas naide ye oubrigado an cuncéncia a antregar-se a la justícia. L buono nome i la lhibardade son dons einestimables de l Criador e podendo, deben ser salbos. Ecrebi ua carta … ou se me dais permission de buona fé iou usarei deste segredo, lhougo que stebirdes a salbo. Digo se me deixais de buona fé. Deiqui a la raia poucas horas hai de camino. Deixai todo bien cumpuosto. I salbai-bos. Fazei peniténcia dun desterro por buossa gana i bibi al menos loinge honradamente. Antregai buossa alma a la mesericórdia debina i reampeçai ua bida cumpletamente nuoba. Remediai i çquecei l passado, cume Dius tamien çquecerá.
Na última nuite de la mission, l missionairo de l alto de l púlpito fizo ua declaraçon solene.
- Hai doze anhos dou-se nesta tierra un crime de muorte i por el un einocente respundiu i fui cundanado i inda ye bibo. L respunsable de l crime ancarrega-me an sou nome de dezir de l alto de l púlpito la berdade de l feito: que houbo un erro de justícia, i al mesmo tiempo, de tornar a dar al degredado l buono nome i la lhibardade.
Lhougo que las últimas palabras se abafóran no siléncio, un ancuntrón altarado sacudiu la eigreija, cume las óndias d’ua senara suobre un pelubrino.
Faziran-se grandes fiestas quanto Tiu Leandro yá libre, tornou de la cadena. Mas el an buona berdade pouco folgou. Quaije naide l cuincie de tanto haber quedado bielho. Ampeçou a deleriar. Todo na bida parecie un suonho … ls garotos mal-eiducados fazen caçoada del quando bai de lhugar an lhugar … Á que ningun de bós benga a sufrir tanto.
Cousas desta bida: uns rien-se, outros choran. La garotada cuntinou a jogar l “caldeirico”, mas quando Tiu Calhau tornou a passar paróran ls folguedos. Talbeç tamien l tonto an nino houbira jogado cumo eilhes, cula mesma gana, si i cumo eilhes, muitas bezes l tocou a ganhar i a perder. Agora habie perdido todo, até la rezón, que l deixassen an paç! Manuel Zé agarrou la caiata de l jogo, de curaçon resgado, oufreciu-la i biu-se un antigo degredado botar meia risa, cumo a agradecer.

José Francisco Fernandes – Padre Zé
Porto, 24 de Nobiembre de 1961
.
Buonas tardes
i buonas tuntarias

9.4.10

Las fiestas de l Lhugar II

cuntinuaçón
Ua de las cousas de que me admiro ye daqueilhes buonos aldeones celebraren l Santo Antonho no coraçón de l’Eimbierno. Respundiran-me ls antigos que alhá tenien las sues rezones. An tiempos dou-se ua grande mortandade nos animales i fazírun ua promessa al Santo de fazer ua fiesta se la peste terminasse, l que acunteciu naqueilha parte de l anho.
No die de Anho Nuobo, ajuntan-se ls moços i ban por carradas de lheinha i tuoros pal grande lhume. Eilhi se bei quien tem unhas i pulso para agarrar i puxar!
Prende-se ua maroma doble a la dceda ou cabeznalha de l carro, antremeia-se de stacas lhargas i bien presas. I agora bamos! Puxar dous a dous, ls de la mesma eidade.
Stacas al peito: - Upa, arriba, arriba, bamos.
- Dás fé daqueilha beç quando todos beijábamos l suolo porque las maromas se patiran?
- I mira que eran bien gordas.
- Nun eran ninguas lhinhas de questureira, nó. Grande fiesta la desse anho cun foguetes de lhágrimas i banda, i seis curas na eigreija a cantar. L que bai acascalhar ende de farrusteiros de todos ls lhugares al redor.
- Á tie Marie, ide purparando ls botielhos i ls galhos … i l arroç doce para ls dançadores.
- Quando ls mardomos passáren nas ruodas de l pan … tengo prometidos dous alqueires. Nó que ls cochinos custan a criar i iou bi un, l más nuobo que, yá de todo, naide daba bida por el.
Chegou l die. Repican las campanas de biespera. Apuis de la nobena acende-se l lhume que anchiu todo l cielo de claridade i d’ua esplosón de chiçpas balientes a sbolaciar. Ls dançadores beilóran ls lhaços más sabidos i ls foguetes estouróran. No fogo preso las bichas antroran a rabear por antre piernas, á! Paticas para que bos quiero! Solo oubi stouros i risadas fuortes anquanto l suolo me dzaparcie debaixo de las botas, aqueilhas nuobas de strena ansebadas i duras.
Las personas de más eidade, an pie, caras afogueadas ponira-se a razonable distáncia de l braseiro guardadas de la calor pulas manos abiertas na palma. La rapaziada, essa fizo la ronda pul lhugar a la lhuç de ls fachucos i al sonido de ls chocalhos. Sí, chocalhos! Porque l buono padre Santo Antonho, l dunzel franciscano ten na tierra sien scándalo, propiedades i ganados i nien paga décima cume ls demás amos que inda por anriba le guardan las canhonas, çquilan la lhana, para esta grande fiesta. Pula mesma rezon scuolhen de mardomo un pastor i el, l Santo, paga a manos lhargas librando todo l ganado de la morrinha i de l lhobo. Bereis manhana na prociçón las grácias feitas i quedareis a saber que l glorioso Santo Antonho ye un grande nuosso amigo, ye buono bezino an quien se puode cunfiar! Merece!
Bandito Santo Antonho i Santo Antão que cuidan de la nuossa fazienda. Nun les dou la maleita, i inda bien … a ls mius ricos cochinos. La ceba stá pronta, agora an passando Todos-ls-Santos que ls dies ampecen a arrefecer, mete-se la faca i fai-se l fumeiro!
- Mas antes hai que amassar l trigo.
- I mercar las tripas na feira pa las tabafeias i chabianos.
- I l miel pa las morcielhas.
- Dezis bien! I denheiro para todo esto?
- Há de se arranjar!
Iou bi, la purmeira beç, la lhuç de l mundo nua manhana frie de Outonho. Talbeç por esso mesmo sentir arrepelado de las matáncias. Deixában-me aperreado ls gritos zasperados de l animal, esse animal çoco que solo sirbe apuis de muorto i solo para esso bibe i angorda. Nun ye que tubisse pena mas metie duolo bé-lo a sufrir. Inda bien que ls matadores cumpadecidos al sigundo golpe de faca l deixan sien un gemido, anquanto l sangre corrie a golfiadas an borbulhones brumeilho i caliente quelor de fuogo. Desatan-se las cuordas i l animal chimpa murcho, arrancando un último sticón. Esses matadores gozan de merecida áurea. Sangre friu (al robés) son cume ua spéce de heiróis i beneméritos de la animalidade, a quein, cun pulso firme nien dan tiempo de sofrir para alhá de l susto! I fázen-lo cun naturalidade i cuncéncia pura!
Sangrados ls cochinos, stenden-se no terreiro i fai-se l lhume. Passou la tragédia, brebe. Las chamas lhebantan-se a restralhar, calcedoras … barbeado i lhabado l muorto prestable ye todo aporbeitado … atencion! atencion cul rabo. Hai nesta tierra ua tradiçon que ye ua perrice pa ls cumbidados de la matáncia i ua glória pal guicho que cunseguir fazer esta façanha: de sacar l rabo al bicho sien que naide l beia.
Nos purmeiros anhos de coleigio, iou, murto de suidades, screbie pul Natal a pedir, alhá an casa, para nun se çqueceren de ls Reis Magos i se pudissen mandar tamien … daquel rabo de cochino tan sabroso. Mas este por dreito pertencie al matador que dun golpe, l atrabessou l coraçón, i mal l deixou sufrir. L matador a sue beç, mostrando ser manos lhargas, questumaba dá-lo a la garotada para repartir: de l más bielho al más nobico. Agora que iou andaba no coleigio, meio-home, meio-rapaç, pertencie-me la parte más gorda. Por fabor … que nun se çquecíssen! Quando la anquemendica chegou, un cumpanheiro más acalorado, alhebantou-la para ls outros an palo de pendón para que todos bissen i se rissen. Houbo palmas i gritarie, mas iou apostei lhougo: yá sei quien nun ha de porbar del! I nó!
Aquel mesmo anho, por perrada, roubórun-mos ls cochinos. Assi mesmo! Na biespera a la nuite, ls bezinos, sorrateiros i, por grande i einorme cumpaixon, fazírun la maldade de abrir la corteilha, sien permisson i dar un passeio a la lhuç de la lhuna para dzanfado daqueilhes tristes que se çpedien de la bida. Apuis, altas horas, resguardóran-los, sabe-se alhá adonde?
Ls guichos cumbidados, se querien fiesta, que adabinassen! Se nó … por fin yá tarde apareciran antre risadas i grunhidos. Ye un questume que mete grácia. Mas ye nuite, a la calor de l lhume, antre l tlincar de la mesa i risas i remoques, saboreia-se ua çforra meio agre, cun pinga caliente, ua moda de passa-palabras. Bamos a pregá-la tamien! Deixai star!
- Quien mata manhana? Pus antón que nun tome cuidados i nun tranque bien la puorta.
I botan risas cuntentos, tomando l gusto a l chiste antre garfeadas de chanfaina. Desses, mius amigos, nun haba miedo que stan çafos, mas ai daqueilhes que nun colgan fumeiro, nien juntóran pan no celheiro.

José Francisco Fernandes - Padre Zé
Porto, 13 de Nobembro de 1961

7.4.10

Las Fiestas de l Lhugar

Naquel lhugar habie cuatro fiestas prancipales: St.ª Bárbela, St.º Antonho, la matáncia i la lhimpa. Naide se admire de chamar fiestas a estas ultimas porque si eran de berdade. I bie-se la ligaçon antre todas eilhas. Sien St.ª Bárbela, adeus lhimpa, sien St.º Antonho nun spereis matáncia.
St.ª Bárbela ampeçou no anho de la piedra.
- Dás-te fé Miguel? Si te acordas …
- Carai! St.ª Bárbela me perdone – tornou de la sue squina Miguel Chona. Andaba iou na relba pal lhado de las Marcas. Á mai! nien querie que bíssades.
- I iou, atalhou Barandales, staba a segar la gadanha na Molineira.
- Benien dous anubrados de cada lhado! Iou staba no Sierro a guardar las oubeilhas i al ber aqueilhes castrelhouços de nubres negras, fumegando i zoando, ai de mi! Solo tube tiempo de me rebolcar para baixo d’ua touça cun fuolhas berdes. Esto passou-se a la antrada de la Primabera.
Staba eilhi cumigo Claudino Pepe, que Dius le perdone (yá se morriu); anrodelhemos-mos ls dous na capa de honras, i lharga a sgraniçar, a sgraniçar que parecie l fin de l mundo.
Cada cual puxaba la capa para scunder la cabeça. A dado tiempo sinto piedras a rodrar de l tamanho de uobos …
- Mas uobos de pita … ampeçan a martelhar-me nas cuostas cun fuorça, anquanto roncában trunos, hui! Que die. Cerrou-se todo. Senti ua auga caliente a escurrir pula tiesta i, quando lhebei la mano a ampalpar, beio-la ampastada de sangre. Claudino choraba … escalabrado. Santo Dius de l cielo! Passado tan solo meia hora, que bemos? Relhuziu l sol i atón, lhástima! La touça znudada sien fuolhas nien galha berde. Por aqueilhas ourrietas, por todo aquel Sierro alantre nien se bie un trigal an pie. Las oubeilhas spargidas: dalguas muortas outras ciegas!
- I a miu pai, Dius l perdone, nun le matou l melhor marón?
- I miu tiu? Que se librou suobre la ala d’ua parede?! Benie tamien de la Molineira cun la gadanha al ombro. Ampeçou l cielo a toldear-se i a resulbir-se. Nada! Toca a resguardar. Dais fé de l Cerrado de ls Florindos? Aquel uolmo metade seco, eilhi a la antrada de l portielho? Eilhi mesmo! Quando biu relhampar … Nó, eiqui nun stou sossegado … i más cun la gadanha. Bai dende i botou-se outra beç a camino. A duzientos passos apanhou ua obra de parede, amugatou-se debaixo deilha. Quando … bai que sentiu un fuorte cheiro a anxofre, reparou i biu a la lhuç dun relhampo un fumo a chubir … daquel mesmou uolmo.
Passados dies dou cun el
- Metade seco.
- De la centeilha. Mirai!
- Dende miu tiu ambarcou para Buonos Aires.
- Ui! Ambarcou un ror de giente aquel anho.
- Claro! Nien pan, nien yerbas! Nada se colhiu.
- Loubado seia Dius que ls mardomos de la Santa puoden botar buona fiesta, este anho i la promessa queda cumprida.
- I nun ye para menos!
Esta cumbersa fazie-se nas eiras de San Juan, nas tierras de Fuonte Frie las tronadas son a menudas bezes.
Cun las últimas palabras, Miguel Chona ampinou la bota i goleou, de mestre, uns balientes tragos, sien la chegar a ls beiços. Çtraidamente, cume era manha, lhimpou l gargalho a la manga, passou a la ruoda. Alhebantou-se!
Ouserbou cume staba l cielo, abaixou outra beç ls uolhos a la tierra.
La “parba” – assi chaman por modéstia a la colheita – staba eilhi a sous pies an monte de cordón, yá trilhada, trilhada an trés cumpridas semanas por seis juntas de bacas medianas. Apuis de junta, amuntonada i calçada chaman-le “cemba”.
De l ourizonte l aire-sul ampeçaba a picar siguro i meio fuorte.
- Ei! Rapaziada, bamos a la lhimpa!
La purmeira tornadeira, chena lhebanta-se al aire. Lhougo outras apuis d’outras, purmeiro ralas apuis juntas, abançan an tosca batalha, cuontra l aire que crece. De brebe ua chuba cumpassiada de grano, ben chimpar-se no suolo, an marciadas, soltando cabriolas. Era rir de gusto al bé-lo a beilar.
- Bamos a esto rapaziada! Benga! É! Marie, lhimpa-me esse pan i nun me l deixes ampastar. Barre aqueilha spiga! Tino nos dedos nun te pise. Essa pála la pála que stá ende a fazer? Coraige! Alma i coraige!
Ls lhimpadores, de lhenço ou mandil na cabeça i cachaço, siguen dobrados na mesma función cun golpes ternários al aire; alhebantando ls uolhos de quando an beç, solo de sgueilha, saben rigular-se para acertar la fuorça i l jeito.
Cuorda atrás de cuorda, abançan, óndean, acaban ls sucos i tornan a ampeçar. Ua nubre de palha suolta, bola an rebofiadas suobre las cabeças i bai a morrer más alhá nun sonido spartiçado. Rodan las pálas, las cerandas. Respira-se fondo. Roda tamien la calabaça adonde ban a sorber la alma. Estes son ls lhimpadores, pimpones, búltios de fuorça antre ourielhas de ouro i prata donde scuorre l maciço grano. Deste lhado stende-se l cordón cumprido de trigo amarelhado i ajunta-se, por fin na grade muola, antes que ampecen a medir.
Dous moços, mangas arrefucidas, pies çcalços cun meias de lhana, yá espipórun ls alqueires. Este sigura-se para sbaziar no saco cun proua i, seco, solta no aire boç cumpassiada i rouqueinha de la munha.
- Nome de Dius, dous, trés … - talha ua! I torna apuis dun trago animador: Nome de Dius … las bozes de ls medidores antressacan-se sobreponen-se! Ls sacos abultian.
- Á! Quemadre que fiesta ban a fazer este anho ls colheiteiros! Reparai para … la
- Boç cruzada de ls medidores … dezanuobe, binte – talhas trinta i cinco!
- Buona te bai eilha. Á! Mai! Bien podeis matar bitela i carneiro que aposto que nun hai por todo l lhado lhimpa más fuorte.
- Carneiros? – Torna la quemadre. Dous bi iou, a passar a la puorta yá amanhados.
- Giente nun bos falta! Para ls quemer.
Ye questume l pobo andar de torna jeira: hoije benes tu para mi manhana, iou para ti. Por esso se ajuntórun tantos! Al çponer de l sol ls carros chiában ls lhimpadores i lhimpadeiras cantában!
- Á Zé, anda dende, toma ua pinga.
- Carambas! – Hoije ye alegrie.
- Quantos? – Pregunta?
- Bacatela. Trinta i cinco!
- Buona jura! Trinta i cinco talhas, andar! Pus atón de hoije an binte, i Dius bos deia salude para quemerdes este i fazer por outro!
- Ámen Jasus i a ti que pinte.
- Atón Dius bos l pague.

ten cuntinuaçon ...
Padre Zé
Porto, 13 de Nobembro de 1961

6.4.10

Páscoas al fumo



Cume diç la cuonta:
"anho buono? Nabidades al sol i Páscoas al fumo".
De l Natal yá nun me dou fé porque nun cuntei las cabanholas - ora ende stá outra cuonta para medir l tiempo que benirá, sien necessidade de ler l Xeringador - mas la Páscoa si que stubo cul tiempo bien ásparo! arre, arre, más un cachico i quedaba todo ancarambinado. Todo ye cume quien diç ... porque iou bien me resguardei al redor de l forno para me calcer por drento i por fuora. Por drento, cun folar d'uobos, folar de pan - este si que ye buono al salir de l forno - i roscos doces. Por fuora, l braseiro de cuatro cepos de freixo a stalhar cul sonido de cuontas doutros tiempos. De las cuontas, noutra hora bos falarei, agora de l folar, i porque nun sou tan garunho cume puodades manginar, reparto cun bós l fruito de la tradiçon. D'hoije nun anho mos tornemos a ber i que bos aporbeite este carolo dado de tan buona gana!