Mostrar mensagens com a etiqueta Amadeu Ferreira. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta Amadeu Ferreira. Mostrar todas as mensagens

25.1.17

Santo Andrés

La capelhica, ou melhor, l sbarrulhado de la Capielha de Santo Andrés, queda nun puialico de las arribas a un tiro de lapada de la marra Freixenosa - Cérceno.
Ye un sbarrulho cumo muitos que hai por todo l Praino, cumo por eisemplo la Capielha de la Maçaneira an Prado Gaton,  Santo Albin (antes de ser amanhada) an Bila Chana ou San Paulo an Sendin. Mas este sítio de Santo Andrés nun ye eigual a más ningun a nun ser no amuntonado de piedras que drúmen azimbradas al tuoro de ancianas oulibeiras. Deilha bos quiero falar hoije:
Tenie you por ende uito ou nuobe anhos quando me punírun de sacristan por mius pais seren mardomos de San Juan Batista, l patrono de Cicuiro. Miu pai estaba de guarda no posto de la Corredoura, termo de Cérceno, caras a Freixenosa, you i mie mai por Cicuiro i mie armana nos studos an Miranda.
No Deimingo de Ramos ye tradiçon ls mardomos dáren, a la salida de missa, ramos benzidos pul cura, para que todo mundo pudira ir a poné-los nos panes para que tanto piedra cumo nubrina nun díssen cabo deilhes. Ramos de oulibeira! I adonde haberiemos nós de ir a sacar tanto ramo se an Cicuiro nun habie essa árbol? Alhá miu pai amanhou modos de irmos a tener cun el porque nas arribas diç que habie a la farta.
No die marcado, inda sien sol, burro albardado i alforjas de bolretas alhá mos punímos a camino passando la Pruoba, Malhadas, Alto de Bal de Mira, até abaixar a Cérceno adonde almorcemos. Almuorço brebe porque habie priessa i almuorço pesado nun cundezie cun caminadas nas arribas.
Passemos pul camino até la caseta i toca a abaixar adreitos al riu! que galanton tan grande el habie feito! Por fin ua capielha sbarrulhada antre oulibeiras de tuoros mui gordos i retorcidos. Nua parede an frente, un manantial a canalon cheno, auga fresca, clarica, filtrada por aquel abismo de piçarra atrás de nós. Ambaixo, l riu d'auga meio berde, parecie parado cumo quien diç: ouserba-me i sinte cumo sós pequeinho al pie desta naturaleza. A la dreita, ua barreira a prumo adonde solo aiglas i gralhas pousában. You iba çcubrindo aquel mundo anquanto mius pais podában las bordioncas de oulibeira para dar de ramo no deimingo. Dous feixes anriba l burro i ála barreira arriba que no die a seguir habie que tornar a Cicuiro. Bien loinge quedaba la Corredoura!
Més de Agosto de 2012, die 23, andaba you cun Amadeu Ferreira an busca de cruzes, de cuontas i de l que pudíssemos çcubrir pul termo de l Praino. Ampecemos an Miranda, apuis Cérceno a la eigreija, la fuonte mediebal i a Santa Marinha. Eiqui, a la selombra dun gordo castanheiro preguntei le:
- Conheces Santo Andrés?
Respundiu que nó, l que para mi era ua admiraçon mui grande. Anton you de la Raia iba a amostrar le a el ua cousa que era quaije no sou termo? Mas si nun sabie nien nunca naide l habie falado an tal.
Passados tantos anhos yá nun daba fé de l camino que tamien estarie mui demudado i por aquel termo tamien naide habie que mos anformasse: dues horas andemos perdidos nas arribas, por peinhas, escobales i bielhos castros.
Tornemos a la estrada i antre dues binhas, un camino a la esquierda que yá me parecie haber pateado, un camino que passa an zlhado de l que sobra de la caseta de la Corredoura. Tenie que ser aquel l camino, que más abaixo nun tenie salida i oubrigaba a abaixar a pie puosto por un carreiron que atrabessa un portielho de tranqueiro an piçarra a prumo, assi cumo dous fincones gastos adonde ya habie sido sítio de canhiço.
Apuis dun touçon de oulibeiras arrodeadas de silbeirones aparece l portal de troça redonda cun aqueilha cruç que nun parece cruç: la Cruç de Santo Andrés!
Al redor solo l sonido de checharras no rechino de l sol de agosto.
Na parede, inda estaba la fuonte d'auga piçarrenta cun que matemos la sede.
Anquanto Amadeu escrebie, you mirei las mesmas oulibeiras que un die me amostrórun las arribas l riu eilhi tan acerca.
Tornar alhá ... quien sabe?

21.11.11

Los Quatro Eibangeilhos


Yá no Sábado que ben se dará cuonta desta apresentaçon.

16.12.08

La cabrada IV

Quedóran los trés amugatados nua touça i durante toda la manhana espreitóran la cabrada para çcobrir modo de la tornar a lhebar adreitos a Cicuiro, mas nada, inda lhebarie un buono par de horas a armar la astúcia para tener las cabras outra béç, afinal eilhas quedában a dormir nun rodeinho bien loinge de l lhugar, anda que no die seguinte algua cousa se armarie.
Habie na casa de la Abadia uas fardas antigas de l tiempo de la guerra quando Spanha tomou cuonta de Miranda, más tarde retornada Pertuesa aspuis de l tratado de paç en 18 de Febreiro de 1668 i al que se cunta éran de Luis Enríquez y Guzman, Conde de Alba i filho de l purmeiro Conde de Vila Flor. Roupas pimponas, própias de un vice rei de las Índias Spanholas ende por meios de l séclo XVII.
I se bien lo pensóran melhor lo fazíran: al outro die pula madrugada, cabalho aparelhado, roupa de conde, sal Ramiro montado adreitos a la Cándena, junto cun sou aio Manuol feito amportante na mula de l Abade, él que mal habie andado de burro a camino de l molinico aspuis de deixar l saquito de centeno para moler. Arrodeian por Bobineira, adonde ampeça a clarear l die, anté apanhar l camino Alcanhiças / Çamora, camino que l conde lhieba no sou andar pal castielho de Alba.
Un pastor eiqui, un arador más alantre, todo mundo fai la bénia a aquél çtinto fidalgo que cume tanta nobreza ralas bezes bén a tener cul pobo i quando bén al melhor ye para l sacar algo ou para l’androminar cun algua cuonta de batoteiro de feira.
Ende pulas dieç de la manhana chega la hora de l dzaiuno i la hora de dar un pouco de çcanso a las béstias no tal balhe adonde la cabrada roubada a Miguel Pires questumaba pacer i rober queiruolas. Aquel die tamien staba. Los perrechacos mal abistóran roupas tán fidalgas ampeçóran a lhadrar i arremeter cume se fura l lhobo mas Ramiro “Conde” que nun se antemorizaba cun pouco, saca de la spada i an menos de dues estocadas un perro quedou no sítio i l outro nunca más naide l biu.
- Buenos dias! És usted él pastor?
- Ssss sí Ssssss senhor.
- Me conoce usted?
- Nnnn no ssss senhor, i tembraba cume ua brime berde nas manos dun algóç.
- Está usted hablando com Diego Pacheco Téllez-Girón y Velasco, conde de Alba i señor de las tierras de Aliste.
Á mai que tiu tán malo, pensou l pastor, se calha inda me lhieba pal sou castielho … ou me prende.
- He escuchado que estas cabras han sido robadas y por eso ya no podemos llevar el ganado a que beba y coma hojas de fresno en los pastos de verano al otro lado de la raya.
- Puess, sí es verdad, pero nosotros dos tan solo somos pastores a mando del padre de señor Andrés.
- Entonces, sín perder más tiempo, llevad los animales a su amo y que sea pronto! Dixo Ramiro cun bóç de mandón. Y el que no lo haga se va a quedar como el perrito este.
Inda las palabras nun habien sido ditas i yá las cabras seguien adreitos a la Cándena. Más ua hora i tornában a ser pertuesas, mas pul sí pul nó, mal ancubriran no alto adreitos a la praineira de l carbalhal, l conde i sou aio síguen antre las cabras i Mobeiros, nun baia algua cousa a dar pal tuorto.
Mas mal la cabrada ambolcou adreitos a los Lhameiorones, sabedora de l termo i de la bóç de l duonho que aguardaba scundido antre juncos de l balhe por ambaixo de l carril mourisco, l conde i criado buolben-se adreitos a Bobineira arrodiando termo de modos a nun seren más bistos por aqueilhas paraiges sujeitos que estában de ser presos por espionaige: pesca feita, canha guardada!
De l alto de la Serrica, sentado na peinha de xeixo brumeilho, miraba Afonso adreitos a León an busca dun pelo negro i uolhos de azeitonas curadas, todas las manhanas que lie ua cuonta a spera que oubidos ancantados scuitássen sue bóç i arrespunder “enseña-me a leer para te decir lo que está escrito en esos libros … ” nos seranos de nuites fries i nas Primaberas de campaninas amarielhas al redor de la Fuonte de los Guenhotes.
Cunta-se que aspuis desse desaguisado nunca más la cria passou l lhombo de la sierra i por bias desso, la feira que habie an Sant’Amaro i aspuis na Cándena, mudou-se pal cabeço de la Lhuç qu’inda hoije ye la ancruzelhada de Alfonsos i Catrinas d’ambos lhados desse cerro: cacho de Pertual i Castielha, barreira sagrada que ajudou a mantener l mirandés cun melhor suorte que l lionés d’Alba i Aliste.

Buonas nuites
i balhes mimosos

15.12.08

La cabrada III

... Estában las cabras a tombar pa la baixa de la sierra, quando chegan montados an cabalhos bien aparelhados, dous carabineiros cun caras de poucas fiestas. Un deilhes saca la espada, apunta adreitos al alto de la sierra nas cuostas de Afonso i cun bóç de truno ampunta-lo d’eilhi adreitos a Pertual, a él i a los perros, que las cabras quedarien por cuonta de la falta que él tubo an passar la raia de Castielha.
Cume la orde benie de quien tenie la fuorça a sou lhado, fazer-se fuorte era pouco acunselhado acrecentando a esso la demora que tenerie a fazer buolber las cabras más codiciosas nua buona pacidela. Inda se quedou a espreitar un cachico anquanto las cabras íban adreitos a Mobeiros i fui nesse momento que biu Andrés a salir d’uas touças a falar a los cabalheiros ladrones de ganados: antón se la guerra yá habie terminado fazie muito tiempo, que razones haberie para que de la nuite a la manhana nun se podiesse passar la Sierra?
Baixou la Lhagonica i la Baglina i ua cousa nun le salie de l’eideia: Andrés culas sues cabras!
- Antón las cabras á Afonso? Nun me digas que mos zgracieste rapáç! andiabrou-se la mai çcunfiada de l lhobo por bias de algua falta de cuidado de l pastor an busca de niales de quegulhada.
- … You siempre dixe que la Catalina essa inda mos iba a poner ancatalinados! Nun fura eilha i más tento teneries, agora quedar sien l nuosso sustento …
La nobidade spargiu-se cume ua çrilha nun muntón de tascos i mal habie ampeçado a cumbersar cula mai yá las campanas tocában a rebate: un lhugar anteiro no sagrado!
Tiu Miguel quedou brumeilho de rábia: nien na guerra an tiempo de sous abós se dou tamanho roubo, boziaba agarrado a la guelhada que inda traie de la relba.
- Antão o senhor Abade o que acha que debemos fazer? Preguntaba Juán Rebolo.
Qual deilhes boziaba más alto, que ladrones esto, que a la traiçón nun puode ser, que praga para un lhado, calagouça para outro, bai nisto resolbiu-se mandar a Ramiro de la ieuga a Miranda para cuntar l nouba al Alcaide de la cidade i a todos los lhugares por adonde passasse.
Corriu más d’ua sumana sien que naide atrabessase la sierra de un lhado para outro, fusse pertués ou spanhol, de Ifanheç ou Abelhanoso i de la cabrada de Tiu Miguel nada! Nun era ningua quemenéncia! éran ciento e setenta i cinco cabeças …
Tentou antón Afonso chegar a la fala cun Catalina, talbéç qu'eilha le soubisse dar amboras de sues cabras, nuobas frescas ambuoltas cua risica de quien quier fiestas no pelo.
Falaba-se que Andrés estaba por trás dessa cuonta toda: cume nun cunseguiu l namoro de la pastora morena, nien aspuis de falar cul pai deilha, amanhou modos de poner l’Alcaide de Alcanhiças i l quartel de los carabineiros a fabor de l’antresse de l pai de Andrés, ua de las personas más ricas i amportantes de los alredores.
Ende estaba la splicaçón!

... sigue manhana
.
Buonas nuites
i buona suorte

La cabrada II

la raia adreitos a la Lhuç

Abade de Baçal, Memórias Arqueológicas, vol. VIII, 93
"Ganados antrában ua lhégua para un lhado i para outro, i esso era ua questume zde to la bida. Ende prendírun un ganado de 175 cabras. l die 25 de Márcio de 1764, de que era duonho Miguel Pires, de Cicuiro, pedindo-se que seian restituidos para que haba paç antre ls pobos de la raia cumo siempre houbo."

Pesquisa de Amadeu Ferreira.

14.12.08

La cabrada I

Yá más de cien anhos que las gentes dun lhado i d’outro de la raia andaban esquinados por bias de las guerras de la restauraçón, a bien dezir más por bias de los mandantes do que por antrequidéncias antre eilhes, solo que estas cousas de guerras són l que són i quien s’amola siempre ye l pobo: los pequerricos, aqueilhes que menos ténen a perder an causo de nun haber guerra ningua, guerras de políticos feitas an nome desse pobo para l trazer amugatado cume un ganado no sestil.
Naqueilha manhana, Afonso sacou cedo la cabrada i zde l lhugar anté l lhombo de la sierra (escassos cinco cientos de metros) ls animales nun lhebóran grandes rodiónes no sou pacer adreitos al balhe de los Guenhotes adonde l’outonho de fin de Márcio ampeçaba a cumponer barrigas prenhadas de frius de Eimbierno cun pouca palha, ningun grano i muita urze i carqueija. Chegado al alto inda abistou a Paco de Mobeiros, tamien pastor dun tagalhico bien buono a ampinar adreitos a Custantín por alturas de l Çurrague. Éra assi nua tierra de raia sien raia adonde marcos nun habie, que lhombo de sierra ye solo un sien canhiças nien talanqueiras a parar personas i animales an busca de l melhor balhe ou de la pareilha más guapa.
Assi era cun Catalina, tamien pastora, ua morena pimpona antuolho de meia mocidade de Aliste, que la outra metade mal se astrebie a mirá-la cun miedo de ser tamien ancadilada por aqueilhes uolhos quelor de carbón: lhebaba las oubeilhas adreitos a la Lagonica i talbéç q’inda abistasse l filho de tiu Miguel de Cicuiro, rapaç listo i de buonas falas, leitor de las nobenas a Santo Antonho, ajudante de l abade nas cuontas e décimas. Á Alfonso, era assí que eilha dezie, tengo tantas ganas de escuchar de ti lo que está escrito en esos libros que siempre lees … i quedaba ancantadica horas a filo de eimaginaçón suolta pul mundo i presa a la bóç que la lhebaba a biajar nas palabras angulhidas por tán guapo e negro mirar.
Ua manha aspuis de outra, libro atrás de libro, mirar atrás de mirar, fome atrás de ganas de quemer, dues almas zanteressadas no aprecípio assi cume quien se fai de fuorte, ampeçóran las letras a salir más çaçamelas, los suonhos a quedar más acerca, los dous a derretir-se, las cabras juntas culas oubeilhas i até los perros xotában algun lhobo que runsiasse ganado ou cabrada.

... cuntina.
.
Buonas tardes
i cabras fartas

2.11.08

Facho

Facho - ancruzelhada
Cume an tiempos antre las scaleiras de tiu Cassaco i la barbearia de tiu Bicente - sítio de barbas, pelos i cumbersas a la lhuç i calor de l sol de la manhana de Deimingo - hoije ye na Casa de l Pobo stribados no balcón a çurripiar ua copa ou meia cerbeija que las cumbersas ampeçan, las lhonas fazen memorias i las cuontas se antressacan uas aspuis d’outras assi cume balancigas nacidas de semientes arramadas al calhas nua binha stercada de nuobo. Ye nessas cumbersas que se çcute la eidade d’ua çreijeira, l zaparcer d’ua cruç ou l nacer dun chamadeiro. Porque se chama assi neste sítio ou ne l’outro, todo eideias que mos chegan de la memoria que l pobo cunserbou geraçones atrás de geraçones.
Aquel die falaba-se de l Facho: “chama-se assi porque no tiempo de las guerras eilhi stában personas cun fachucos para dar sinal de l’einemigo … ” dezie Loutério.
La berdade nun anda loinge d’ende i l sítio de l Facho, ou adonde le chamóran Facho pula purmeira béç, será más ou menos adonde hoije stá l depósito d’auga, l maior ponto de cota de todo l praino (856m) sien cuntar cula sierra (911m) no Castielho (este si l sítio más alto de l cunceilho i de adonde se abistában los reinos de Castielha, León, Galiza i Pertual).
Más tarde l chamadeiro espargiu-se i quemiu tierras de l Prado, de l Cabeço i de la Lhagonica anté chegar al que hoije ye: las tierras antre los Cousses i l Prado. I na berdade eilhi habie un facho puosto no tiempo de las guerras cula Fráncia de Napoleón para dar abiso an causo de chegada de l’einemigo. Era un sítio cun centinelas, begias de la raia que botában un foguete para abisar outros Fachos de l peligro que s’arrimaba.
L Abade de Baçal diç assi an Memórias Arqueológicas – Vol. IV:
Em 1809 vendo toda a fronteira transmontana ameaçada pelo inimigo o presidente da junta propôs na sessão de 17 de Janeiro desse ano a adopção de providências conducentes à defesa da região mirandesa e no dia 24 desse mês fez reunir uma sessão extraordinária; da acta dela copiamos o seguinte:
“...
Assentarão portanto uniformemente que os pontos mais essenciais que carecem de ser promptamente fortificados, he Paradella, Senhora da Luz, Cruz de Candia, Moinho da Raia, e alturas de Avellanoso ....
Em quarto lugar se julgou do mesmo interesse que affectivamente se posessem seis fachos a saber: primeiro em Val d’Águia, o segundo em Aldeanova, terceiro Paradella, quarto Senhora da Luz, Quinto Cicouro e sexto em Avellanoso, isto he, para de noute e para de die seria muito conveniente que houvesse foguettes nestas mesma posiçois.”
.
Nota: ambestigaçón científica de Amadeu Ferreira - Agosto de 2008
.
Buonas tardes
i fachos acesos

28.10.08

Baglina

Hai palabras, palabricas, palabrones, "palabrouços" ... que són berdadeiras muostras de l gusto pula lhéngua i pul Praino. Eilhes dizen más do que la melhor de las profecias.

Beia, Beiga, Baglina (?)

Beiga – Bilachana [La Beiga i Cabecico de la Beiga], Caçareilhos, Infainç [Beiga], Malhadas [Ruga de la Beiga]
Beia - Augas Bibas, Cicuiro [Beia Grande]
Balhe de la Baglina – Cicuiro


1. L chamadeiro Beiga eisiste muito na tierra de Miranda, mais que ls arriba puostos, yá que la recuolha inda nun stá cumpleta.
Ye ua palabra deribada de l ibai > riu, que inda eisiste an basco, dende que muitos outores cúiden que la ourige de la palabra ye spano-basca: (i)baika. L sufixo –ko, -ka andica pentença, l que ne l nuosso causo quererá dezir region pertenciente a un riu; terreno regado ou alhagado. [Álvarez Maurín, Diplomatica asturleonesa. Terminologia Toponimica, Universidade de León, 1994, 215-216]. Formas antigas uaica, vaica, uajca, uayca, uaiga, vaiga, uajga, uaika, uayka, mas tamien las formas an que an beç de «a» achamos «e». Doc. secs. IX-X. [Jose Ramon Morala Rodriguez, Toponimia de la Comarca de los Oteros (Leon), 1989, p. 210]
An Cicuiro i Augas Bibas l chamadeiro aparece cula forma Beia, an que se dou la caída de «g», causo que muito se dá ne l mirandés de la raia i ne l sendinés, assi cumo an Augas Bibas i san Pedro, quando esse «g» ye antrebocálico i aparece apuis de «i».
Na porbíncia de Lhion, an Spanha, aparece bárias bezes [cuntei quatro, mas seran mais] l chamadeiro Veguellina que ls bários outores dízen benir de vega, cun sufixo doble deminutibo: vega+iella+ina. Nas Stúrias achamos l deminutibo beguina.
Esta poderá ser tamien la ourige de chamadeiro cicuirano Balhe de la Baglina. La forma ba- an beç de be- solo puode splicar s’acauso la ourige fui ua de las formas antigas an «a». Mas dar-le esta ourige a aquel chamadeiro dexa-mos bárias preguntas defíceles de respunder: se assi ye cumo se splica: que na mesma tierra apareça la palabra cula forma an «e» [Beia]? I que nestes causos haia caído l «g» [Beia] i an Baglina nun haia caído? Por todo esto, cuido mui arriscado dar-le la mesma eitimologie a Veguellina i a Baglina.


2. Cuido que ua possible splicaçon pa l’ourige de l chamadeiro Baglina ye que la palabra nun benga de «vaiga / veiga», mas de valle [lhatin valle(m)], que tamien apersenta la forma antiga valge, que tanto era masculina cumo femenina [Rafael Lapesa i Constantino García, Léxico Hispánico Primitivo (siglos VIII al XII), Real Academia Española, 2004]. Se assi fur, antoce la eiboluçon poderá haber sido: valge+ina > vaglina > baglina, an que –ina ye l deminutibo, i se haberá dado ua metátese, cul –l- a passar palantre de l –g- cumo muita beç acuntece an mirandés.
Cul tiempo perdiu-se l berdadeiro senificado oureginal de Baglina, al modo que l chamadeiro se fui tornando outónomo. Por esso, las pessonas sentírun la necidade de le poner atrás la palabra balhe, algo que solo l tiempo splica.

Eiqui queda l ampeço dun camino que nun puode deixar de cuntinar.

AF (Outubre de 2008)
Amadeu Ferreira

Buonas nuites
i "palabrouços" para nun çquecer la raiç